Vòng loại châu lục khép lại, 18 suất dự World Cup bóng chuyền nữ 2027 đã có chủ

Hai giờ sáng ở Nagoya, tôi mở lại đoạn băng trận chung kết giải vô địch bóng chuyền nữ châu Á tại Thiên Tân. Thái Lan đứng trước khán đài gần kín chỗ của chủ nhà Trung Quốc. Đến hiệp bốn, bóng được đẩy ra biên phải cho Chatchu-on Moksri. Cô đánh ở tư thế gần như mất thăng bằng hoàn toàn, bóng vượt qua hàng chắn cao hơn mình cả gang tay và chạm sàn. Tôi xem lại pha đó bốn lần, rồi xem lần thứ năm, chỉ để đếm xem Thái Lan đã giữ nhịp bước chân như thế nào suốt hiệp đấu ấy.

Trận chung kết khép lại với chiếc cúp cho Thái Lan và vị trí á quân cho Trung Quốc. Nhưng thứ khiến tôi thức đến gần sáng nằm ở một tầng khác: cả hai đội, cùng với Nhật Bản vừa thắng trận tranh huy chương đồng, đều đã giành vé dự World Cup bóng chuyền nữ 2027. Ba tấm vé được phát ra từ một buổi tối ở Thiên Tân. Vòng loại châu lục, nhìn từ bên ngoài, trông như một thủ tục hành chính. Nhìn từ bên trong băng ghi hình, nó là nơi một chu kỳ bốn năm được quyết định trong bốn hiệp bóng.

Bối cảnh: một khung 32 đội và năm cánh cửa

Giải vô địch bóng chuyền nữ thế giới 2027 do FIVB tổ chức sẽ có 32 đội, do Canada và Hoa Kỳ đồng đăng cai. Italy vào thẳng với tư cách đương kim vô địch, danh hiệu họ giành được ở giải vô địch thế giới năm 2026. Hai suất chủ nhà thuộc về Canada và Hoa Kỳ. Phần còn lại chia theo đường châu lục: mỗi liên đoàn châu lục có ba suất, xác định qua giải vô địch châu lục tương ứng trong năm 2026.

Đến thời điểm này, cả năm giải châu lục đã khép lại. NORCECA thi đấu ở Santo Domingo. AVC thi đấu ở Thiên Tân. CAVB thi đấu ở Nairobi. CEV thi đấu ở Istanbul. CSV thi đấu ở Rio de Janeiro. Kết quả: 18 trong 32 suất đã có chủ.

Danh sách những đội đã có vé, ngoài Italy, Canada và Hoa Kỳ, gồm Argentina, Brazil, Cameroon, Trung Quốc, Colombia, Cuba, Cộng hòa Dominica, Ai Cập, Nhật Bản, Kenya, Ba Lan, Puerto Rico, Serbia, Thái Lan và Thổ Nhĩ Kỳ.

Cách phân bổ này tạo ra một điều đáng dừng lại lâu hơn phần còn lại của bài viết.

Năm châu lục, năm con đường tới cùng một cánh cửa

NORCECA, Santo Domingo. Cuba và Cộng hòa Dominica vào bán kết cùng hai đội chủ nhà Canada và Hoa Kỳ, và chính việc lọt vào bán kết đã khóa vé cho họ. Chung cuộc, Cuba đứng thứ ba, Cộng hòa Dominica thứ tư. Puerto Rico đứng thứ năm và cũng có vé, bởi hai suất chủ nhà đã được tính trước đó. Nói cách khác, đội xếp thứ năm của một giải châu lục sẽ đi dự giải thế giới. Điều này hoàn toàn đúng theo thể thức, nhưng nó nhắc tôi một điều tôi luôn tự nhủ mỗi khi đọc bảng xếp hạng: thứ hạng là sản phẩm của một cái khung, không phải của một trật tự tự nhiên.

Về chuyên môn, bóng chuyền nữ khu vực này vẫn là câu chuyện của chiều cao và sức bật. Brayelin Martínez của Cộng hòa Dominica là mẫu tay đập có thể giải quyết bóng trong tình huống bị chắn hai người, và đó là lý do đội này luôn sống được ở những set cuối. Cuba trở lại với một thế hệ trẻ hơn, ít kinh nghiệm hơn, nhưng tốc độ tay đánh vẫn là thứ buộc các hàng chắn phải lùi lại. Điểm yếu của cả hai đội nằm ở khâu chuyền một khi đối phương giao bóng mạnh và bay, một vấn đề kéo dài nhiều năm và không thể giải quyết bằng việc thay huấn luyện viên.

AVC, Thiên Tân. Thái Lan vô địch, Trung Quốc nhì, Nhật Bản ba. Đây là bảng đấu tôi theo dõi kỹ nhất, và cũng là bảng đấu cho thấy rõ nhất sự chia đôi của bóng chuyền nữ châu Á.

Trung Quốc sở hữu hàng chắn mà bất kỳ đội nào cũng phải tính toán. Li Yingying vẫn là mũi tấn công chủ lực, và khi bóng được đưa tới vị trí số bốn ở nhịp một, gần như không có phương án phòng thủ sòng phẳng. Vấn đề của họ nằm ở pha chuyển đổi. Khi đối phương phá được nhịp giao bóng, hàng chắn Trung Quốc phải di chuyển ngang nhiều hơn, và tốc độ di chuyển ngang của một hàng chắn cao chưa bao giờ là điểm mạnh.

Thái Lan đi theo con đường ngược lại, gần như hoàn toàn. Đội hình của họ không có ai vượt trội về chiều cao, nhưng Pornpun Guedpard phân phối bóng ở nhịp nhanh đến mức hàng chắn đối phương buộc phải đoán. Khi bóng ra tới biên, Chatchu-on Moksri là người nhận. Cô đánh ở những tư thế mà giới phân tích dữ liệu thường gọi là pha bóng xấu, tức tình huống mà mô hình cho rằng tỷ lệ thành công thấp.

Đây là chỗ tôi muốn phá vỡ một thói quen đọc số. Dữ liệu không biết nói dối, nhưng người chọn dữ liệu thì rất biết cách nói dối. Một pha bóng mất thăng bằng của Chatchu-on, nhìn trong bảng thống kê, là một pha tấn công có xác suất thấp. Nhìn trong băng ghi hình, nó là kết quả của mười năm tập đánh ở tư thế sai. Bảng thống kê không sai. Người lập bảng đã chọn đo kết quả, chứ không đo số năm.

Nhật Bản về ba, và đó có lẽ là vị trí phản ánh đúng nhất khoảng cách hiện tại. Hàng phòng ngự của họ vẫn là hệ thống tốt nhất châu lục về mặt tổ chức. Mayu Ishikawa và Sarina Koga đọc hướng tấn công rất sớm, và đội này sống bằng việc biến những pha bóng bị chắn thành cơ hội phản công. Nhưng khi gặp hàng chắn cao trên 1m95 mà không phá được nhịp giao bóng, họ thiếu một người có thể ghi điểm trong tình huống bóng sống.

CAVB, Nairobi. Ai Cập vô địch, Kenya nhì, Cameroon ba. Kenya chơi trận chung kết trên sân nhà và thua, nhưng vẫn có vé. Cameroon thắng trận tranh huy chương đồng và lấy suất thứ ba. Đây là khu vực mà khoảng cách giữa các đội hẹp hơn nhiều so với những gì bảng xếp hạng thế giới thể hiện, và cũng là khu vực có tỷ lệ cầu thủ xuất ngoại cao so với quy mô của nền bóng chuyền.

CEV, Istanbul. Thổ Nhĩ Kỳ vô địch, Italy nhì, Serbia ba. Ba suất châu Âu thuộc về Serbia, Ba Lan và Thổ Nhĩ Kỳ, vì Italy đã có vé từ trước. Tôi muốn nói rõ điều này: vòng bán kết EuroVolley năm nay, trên thực tế, chính là trận tranh vé. Bốn đội vào bán kết, một đội đã có suất, ba suất còn lại chia cho ba đội kia. Không có vòng đấu nào khác. Một trận bóng, và cả một chu kỳ.

Tôi đã theo dõi hàng chắn của Thổ Nhĩ Kỳ qua nhiều mùa giải. Điều thay đổi lớn nhất nằm ở chỗ khác, và nó không nằm ở chiều cao: Zehra Güneş vẫn ở đó, Eda Erdem vẫn ở đó. Điều thay đổi là Melissa Vargas giờ là một phần của hệ thống ấy. Một tay đập có thể ghi điểm ở nhịp hai biến hàng chắn trung bình thành hàng chắn nguy hiểm. Serbia, với Tijana Boskovic, vẫn giữ nguyên công thức cũ: đưa bóng tới tay cô ấy và để phần còn lại của đội lo những gì cần lo. Ba Lan, với Magdalena Stysiak và Joanna Wołosz, là đội có hệ thống gọn gàng nhất giải, và có lẽ cũng là đội trả giá đắt nhất khi mọi thứ không chạy đúng.

CSV, Rio de Janeiro. Brazil vô địch, Argentina nhì, Colombia ba. Brazil vẫn là Brazil: Gabriela Guimarães giữ nhịp, Ana Cristina mở tốc độ. Nhưng tôi muốn dành sự chú ý cho Colombia. Một suất dự World Cup cho đội tuyển nữ Colombia là kết quả của gần một thập kỷ đầu tư vào các lứa trẻ, và Amanda Coneo là người đại diện rõ nhất cho thế hệ đó. Argentina, với lối chơi kỷ luật hơn, lấy suất còn lại.

Góc nhìn ngược: mười tám cái tên đẹp và một cái khung đáng ngờ

Nếu chỉ đọc danh sách 18 đội, ta dễ có cảm giác đây là một bức tranh công bằng. Nhìn kỹ hơn, nó là một tập hợp các đường kẻ hành chính.

Puerto Rico đứng thứ năm ở NORCECA và vẫn có vé, trong khi một đội châu Âu xếp hạng cao hơn Puerto Rico trên bảng xếp hạng thế giới sẽ không có mặt, bởi cửa vào của họ là bán kết EuroVolley, và họ đã thua ở tứ kết. Cùng một hệ thống, hai kết cục ngược nhau, và không có gì sai về mặt quy định. Cái đáng bàn nằm ở chỗ chúng ta thường đọc danh sách dự giải như một bảng xếp hạng thực lực.

Ở một góc khác, việc mở rộng lên 32 đội biến vòng bảng thành nơi mà tỷ số 3-0 trong 55 phút trở thành chuyện bình thường. Điều đó có lợi cho việc quảng bá và có hại cho chất lượng thi đấu. Những đội tới World Cup với tư cách khách du lịch thể thao, đủ để có mặt nhưng không đủ để làm khó bất kỳ ai, sẽ xuất hiện nhiều hơn chứ không ít hơn.

Tôi tự hỏi liệu FIVB có đang lặp lại một mô hình tôi từng thấy ở những môn khác: mở rộng cửa để tăng số lượng thị trường, rồi để chính các liên đoàn châu lục gánh trách nhiệm về chất lượng chuyên môn. Nếu vậy, 14 suất còn lại, phần lớn nhiều khả năng do bảng xếp hạng thế giới quyết định, là chỗ đáng theo dõi hơn cả. Đó là nơi hệ thống có thể tự sửa, hoặc tự biện minh.

Tôi thường tự chất vấn mình mỗi khi đưa ra một nhận định như thế này, bởi tôi biết mình đang đọc dữ liệu từ bên ngoài. Nghe sân vận động trống rỗng, tôi nhận ra tiếng ồn chưa bao giờ là khán giả. Một buổi lễ trao vé không nói lên được đội nào sẽ trụ lại ở vòng loại trực tiếp. Nhiều năm trước, tôi từng dự đoán sai ba lần liên tiếp về một vận động viên điền kinh và chỉ đúng ở lần thứ tư. Ký ức đó giữ tôi lại mỗi khi tôi muốn kết luận quá nhanh về một danh sách.

Điều đáng chờ phía trước

Còn mười bốn tấm vé, và chúng sẽ được phát theo một logic khác, logic của bảng xếp hạng, nơi một trận thua ở giải châu lục không xóa được hai năm thi đấu. Moskva dạy tôi rằng: lạc đường thường là cách duy nhất để tìm ra đúng ngõ. Với bóng chuyền nữ thế giới, đường tới Canada và Hoa Kỳ năm 2027 vừa đi qua năm con đường khác nhau. Câu hỏi tôi giữ lại cho mình, và cho cả những người đọc đến dòng này: khi 32 đội đứng trên sân, chúng ta sẽ nhớ tên những đội đi qua cửa rộng, hay những đội đã phải đi qua cánh cửa hẹp nhất?